Các ý kiến tập trung vào yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng lấy quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm, bảo đảm trẻ được chăm sóc trong môi trường gia đình an toàn, ổn định, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về nuôi con nuôi.
Hoàn thiện quy định phù hợp thực tiễn
Góp ý về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, đại biểu (ĐB) Trần Kim Kha cho rằng, Điều 1 dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) chưa bao quát đầy đủ các nội dung mới như công nhận việc nuôi con nuôi đã được giải quyết ở nước ngoài, đăng ký lại, hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi và hoạt động của tổ chức con nuôi nước ngoài tại Việt Nam.
Trong khi đó, dự thảo điều chỉnh nhiều chủ thể nhưng chưa xác định rõ đối tượng áp dụng, có thể gây khó khăn trong phân định trách nhiệm và xử lý vi phạm. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung đầy đủ các nội dung thuộc phạm vi điều chỉnh, đồng thời quy định riêng về đối tượng áp dụng, bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có liên quan đến hoạt động nuôi con nuôi.
Đối với điều kiện nhận con nuôi của người Việt Nam định cư ở nước ngoài, ĐB Kha đề nghị sửa đổi khoản 4 Điều 14 theo hướng tạo điều kiện áp dụng các trường hợp miễn điều kiện khi nhận con nuôi trong phạm vi gia đình.
Theo đại biểu, quy định hiện hành có thể tạo ra sự khác biệt giữa người thân nhận nuôi trẻ ở trong nước và người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Chẳng hạn, người chú ruột ở trong nước có thể được miễn một số điều kiện về tuổi, sức khỏe, kinh tế và chỗ ở, trong khi người chú ruột định cư ở nước ngoài vẫn phải đáp ứng các điều kiện này.
Đại biểu cho rằng cần nghiên cứu điều chỉnh để tạo điều kiện cho trẻ mồ côi được sống cùng người thân ruột thịt, bảo đảm quyền lợi của trẻ và duy trì sự gắn kết gia đình.
Cùng quan tâm đến quyền của trẻ em, ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo đề nghị bổ sung tiêu chí đánh giá sự phù hợp giữa trẻ và gia đình nhận nuôi tại Điều 20. Theo đó, việc lựa chọn gia đình không nên chỉ căn cứ vào điều kiện kinh tế, khả năng chăm sóc vật chất mà cần tính đến nhu cầu phát triển, tâm lý, giáo dục và hoàn cảnh riêng của từng trẻ.
Đặc biệt, với trẻ từng bị bạo lực, bỏ rơi, trẻ khuyết tật hoặc trẻ lớn tuổi, cần đánh giá kỹ nhu cầu chăm sóc đặc thù, có phương án tư vấn, chuẩn bị tâm lý trước khi chuyển đến gia đình mới.
Đối với sự đồng ý cho làm con nuôi tại Điều 21, ĐB Thảo đề nghị nghiên cứu cơ chế ghi nhận nguyện vọng của trẻ dưới 7 tuổi phù hợp với khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành. Trường hợp cần thiết, việc đánh giá nên có sự tham gia của người làm công tác xã hội hoặc chuyên gia tâm lý, tránh lấy ý kiến trẻ em một cách hình thức.
Ứng dụng dữ liệu số, bảo đảm quyền được biết nguồn gốc
Về theo dõi tình hình trẻ sau khi được nhận nuôi, ĐB Trần Kim Kha cho rằng, quy định yêu cầu cha mẹ nuôi báo cáo định kỳ 6 tháng một lần trong 3 năm vẫn còn hạn chế, bởi thông tin chủ yếu do gia đình tự kê khai. Việc chuyển từ báo cáo giấy sang báo cáo điện tử mới chỉ số hóa thủ tục, chưa khai thác đầy đủ hiệu quả của dữ liệu số.
Đại biểu đề xuất bổ sung quy định cho phép cơ quan có trách nhiệm khai thác thông tin cần thiết về tình trạng học tập, tiêm chủng, khám chữa bệnh của trẻ từ các cơ sở dữ liệu liên quan, trên cơ sở tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Cách làm này sẽ giúp cơ quan chức năng sớm phát hiện trường hợp trẻ có nguy cơ bị xâm hại, bỏ mặc để kịp thời đánh giá và áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp. Chính phủ cần quy định cụ thể việc sử dụng dữ liệu để thay thế một phần nghĩa vụ báo cáo của gia đình nhận nuôi, qua đó giảm thủ tục và chi phí phát sinh.
Liên quan đến quyền được biết nguồn gốc của con nuôi, cả hai đại biểu đều đề nghị hoàn thiện cơ chế quản lý, lưu giữ và tiếp cận thông tin.
ĐB Trần Kim Kha quan tâm đến những trường hợp trẻ bị bỏ rơi, không có giấy tờ xác định cha mẹ đẻ. Theo đại biểu, việc xác minh trong nhiều trường hợp chỉ dừng ở kết luận chưa xác định được cha mẹ đẻ, khiến quyền tìm hiểu nguồn gốc của trẻ khó thực hiện trên thực tế.
Đại biểu đề xuất nghiên cứu cơ chế thu thập, lưu giữ và đối chiếu dữ liệu ADN trên cơ sở tự nguyện của người con nuôi đã thành niên hoặc người đại diện hợp pháp và những người có nguyện vọng tìm con, tìm người thân. Kết quả đối chiếu chỉ được thông báo khi các bên liên quan đồng ý; toàn bộ quá trình phải tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Trong khi đó, ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo đề nghị quy định rõ trách nhiệm số hóa, lưu giữ lâu dài hồ sơ gốc, cơ chế xác minh và tiếp cận thông tin, nhất là đối với hồ sơ giấy đã thất lạc, hư hỏng hoặc được lập từ nhiều năm trước.
Theo đại biểu, thông tin nguồn gốc không chỉ liên quan đến quyền nhân thân mà còn có ý nghĩa trong việc tìm hiểu tiền sử bệnh di truyền, xác định quan hệ huyết thống và bảo đảm sức khỏe. Vì vậy, việc tiếp cận thông tin cần có quy trình bảo mật, bảo vệ dữ liệu cá nhân của cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và con nuôi.
Tăng cường hỗ trợ trẻ sau nhận nuôi
ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo đề nghị hoàn thiện quy định về người làm công tác xã hội tại Điều 24 theo hướng tăng cường hỗ trợ sau nhận nuôi, thiết lập đầu mối tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho trẻ em, gia đình theo mức độ rủi ro.
Việc hỗ trợ cần bảo đảm phù hợp với nhu cầu thực tế, tôn trọng đời sống riêng tư, không tạo thêm thủ tục hành chính không cần thiết.
Đối với trường hợp hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi hoặc chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi, ĐB Thảo đề nghị xây dựng phương án chăm sóc an toàn trước khi chuyển giao trẻ; bảo đảm việc học tập, khám chữa bệnh và các quyền lợi thiết yếu không bị gián đoạn, đồng thời có biện pháp hỗ trợ tâm lý phù hợp.
Theo đại biểu, việc xử lý sai phạm của người lớn không được khiến trẻ em phải gánh chịu thêm tổn thương.
Tựu trung lại, các đại biểu đề nghị việc sửa đổi Luật Nuôi con nuôi không chỉ chú trọng hoàn thiện thủ tục xác lập quan hệ nuôi con nuôi mà cần chú trọng chất lượng chăm sóc, bảo vệ quyền riêng tư, quyền được biết nguồn gốc và sự phát triển lâu dài của trẻ.
Mục tiêu là bảo đảm mỗi trẻ em được nhận nuôi có cơ hội sống trong môi trường gia đình an toàn, được yêu thương, chăm sóc và phát triển ổn định; đồng thời xây dựng cơ chế quản lý minh bạch, hiệu quả, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và thực tiễn hiện nay.
Theo ĐB Bùi Quang Huy, quy định tại Điều 8 của dự thảo mới có phạm vi hẹp hơn so với dự thảo trước đó, khi tập trung vào nhóm trẻ em mồ côi, không có cha mẹ hoặc thuộc các trường hợp được xác định cụ thể.
Trong khi đó, còn những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo quy định của pháp luật về trẻ em, như trẻ em bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, chưa xác định được cha mẹ hoặc chưa tìm được gia đình, cũng cần được xem xét đưa vào diện được nhận làm con nuôi.
Đại biểu đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh theo hướng phù hợp với quy định trước đây, bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em, nhất là những trường hợp cần có gia đình thay thế để chăm sóc, nuôi dưỡng.
Bên cạnh đó, theo đại biểu, việc sắp xếp, chuyển vị trí quy định về quyền được nhận một người độc thân hoặc một cặp vợ chồng làm cha mẹ nuôi có thể làm thay đổi ý nghĩa của điều luật. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát kỹ thuật lập pháp, diễn đạt rõ ràng, chặt chẽ, tránh cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng, đồng thời bảo đảm tính thống nhất giữa các điều khoản của dự thảo luật.
