Gò Hời, Gò Cây Ké (thôn Nhơn Thuận, xã Bình An) là một ví dụ. Đây là 2 trong những trung tâm sản xuất gốm Champa xưa dọc theo sông Côn.
Mặc dù cảnh cũ đã đổi thay, dấu tích vật thể không còn, nhưng điều đó không có nghĩa giá trị của chúng đã phai mờ. Ngược lại, chính sự lặng im ấy đang đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Làm thế nào để những di tích tưởng như khiêm tốn này góp phần làm dày thêm bản sắc văn hóa và gia tăng sức hấp dẫn cho vùng đất đất phía Đông Gia Lai - nơi từng giữ vai trò trung tâm của vương quốc Champa?
Dấu tích của một nền kinh tế
Khi nhắc đến Champa, người ta thường nghĩ ngay đến những cụm tháp cổ uy nghi - biểu tượng của quyền lực tôn giáo và nghệ thuật kiến trúc. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào đền tháp, bức tranh về một nền văn minh sẽ trở nên thiếu hụt. Một quốc gia không thể tồn tại chỉ bằng tín ngưỡng; phía sau nó phải là đời sống kinh tế, mạng lưới giao thương và các trung tâm sản xuất.
Các lò gốm dọc sông Côn chính là một phần của cấu trúc ấy. Theo các nhà nghiên cứu, Gò Hời là di tích khảo cổ quan trọng được khai quật năm 2002 với cấu trúc lò nung dạng ống nghiêng đặc trưng. Nhiều hiện vật như con kê 5 mấu, mảnh gốm men trắng, men xanh, men ngọc thuộc thế kỷ XIV - XV đã được phát hiện, cho thấy đây từng là một trung tâm sản xuất quy mô.
Trong khi đó, Gò Cây Ké có niên đại sớm hơn, khoảng thế kỷ XI - XIV, cũng phản ánh kỹ thuật nung phát triển, tạo ra các dòng sản phẩm men độc đáo. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, khu vực này nằm trong hệ thống sản xuất gốm Champa nổi tiếng quanh kinh đô Vijaya xưa, cùng với những địa điểm như Gò Sành, Trường Cửu, Gò Cây Me, Gò Giang… Đây chính là minh chứng cho một nền tiểu thủ công nghiệp phát triển và có khả năng tham gia mạng lưới trao đổi rộng lớn.
Từ vị trí của các lò gốm có thể thấy người xưa đã tính toán rất kỹ: Gần nguồn nguyên liệu, thuận tiện đường thủy và dễ dàng kết nối ra cảng thị Thị Nại - cửa ngõ giao thương quan trọng của Vijaya. Điều này gợi mở một nhận thức đáng chú ý: Vùng Đông Gia Lai xưa không chỉ là vùng đất của tháp Chăm, mà từng là một không gian kinh tế - hàng hải năng động.
Nếu tháp cổ kể câu chuyện về đời sống tinh thần thì lò gốm kể câu chuyện về sinh kế. Hai yếu tố ấy hợp lại mới tạo nên hình hài của một nền văn minh.
Phát huy giá trị di tích
Phát huy giá trị di tích không đồng nghĩa với phục dựng hoành tráng hay xây dựng những công trình tốn kém.
Điều cần thiết trước tiên là giúp người hôm nay hiểu được ý nghĩa của nơi họ đang đứng. Bởi suy cho cùng, bảo tồn không chỉ để giữ lại những gì còn sót lại của quá khứ, mà còn là cách phục hồi vị thế tinh thần của một vùng đất, nhất là vùng đất ấy từng là kinh đô của một xứ sở có nền văn hóa đặc sắc như Champa.
Vì vậy, thay vì nhìn Gò Hời, Gò Cây Ké hay Gò Sành, Trường Cửu, Gò Cây Me, Gò Giang… như những địa điểm độc lập, rời rạc, có lẽ đã đến lúc nên đặt chúng vào một trục không gian rộng hơn: Lò gốm - dòng sông - kinh đô - cảng thị.
Trục không gian này không đơn thuần là một tuyến tham quan, mà là một logic lịch sử. Từ nơi sản xuất, hàng hóa theo sông ra biển; từ biển, chúng bước vào mạng lưới trao đổi khu vực. Nếu được nhìn trong mối liên kết ấy, những gò đất ven sông không còn nhỏ bé mà trở thành mắt xích của một hệ thống từng vận hành mạnh mẽ.
Khi đó, vùng đất phía Đông Gia Lai sẽ không chỉ được biết đến là nơi có hệ thống tháp Chăm độc đáo, có biển xanh quyến rũ mà còn là một không gian từng hội tụ quyền lực, tín ngưỡng và thương mại. Trong bức tranh tổng thể ấy, các trung tâm gốm dọc sông Côn không còn là những di tích khiêm tốn mà trở thành chứng tích của một nền kinh tế từng góp phần làm nên diện mạo Vijaya.
Trong bối cảnh du lịch ngày càng cạnh tranh, cảnh quan đẹp thôi là chưa đủ. Điều khiến một địa phương thực sự khác biệt nằm ở chiều sâu lịch sử và câu chuyện mà vùng đất ấy có thể kể. Đánh thức giá trị các di tích lò gốm Champa vì thế không chỉ là câu chuyện của bảo tồn di sản mà còn là một hướng đi góp phần làm dày thêm bản sắc du lịch cho vùng đất phía Đông Gia Lai, làm cho vùng đất năng động này ngày càng trở nên hấp dẫn hơn trên bản đồ du lịch.