Tái hiện sinh động lễ ăn hỏi của người Jrai
Chiều xuống, gió lùa qua mái nhà rông. Người già chỉnh lại bộ chiêng, phụ nữ chuẩn bị cơm lam, gà nướng; thanh niên lo dựng không gian, đón khách.
Tiếng chiêng ngân lên chậm rãi, làng Ơp như trở lại những mùa cưới xưa, mở đầu lễ ăn hỏi trong nhịp xoang và những lễ vật mộc mạc của người Jrai.
Theo phong tục mẫu hệ, trước lễ ăn hỏi, gia đình nhà gái thực hiện nghi lễ dạm ngõ. Người mai mối được nhờ sang nhà trai thưa chuyện, xin ý kiến và sự đồng thuận. Khi nhà trai chấp thuận, lễ ăn hỏi được tổ chức, đánh dấu sự gắn kết chính thức giữa 2 gia đình và đôi trai gái trước sự chứng kiến của họ hàng và cộng đồng.
Với người Jrai, hôn nhân không chỉ là chuyện của hai người mà còn là trách nhiệm với gia đình và buôn làng.
Trong ngày lễ, đoàn nhà trai mang lễ vật sang nhà gái theo đúng lệ. Dẫn đầu là người mai mối, tiếp đến là đại diện gia đình cùng các lễ vật quen thuộc như ché rượu cần, gà nướng, cơm lam, vòng đồng.
Tại nhà gái, người mai mối thay mặt nhà trai trình bày lời cầu hôn, xác nhận sự thuận tình của hai bên trước họ hàng và dân làng.
Sau phần thưa chuyện, các nghi thức chính lần lượt được tiến hành. Nổi bật là nghi thức đôi trai gái đeo vòng đồng - vật đính ước thiêng liêng, biểu trưng cho sự gắn bó trọn đời.
Tiếp đó, cô dâu và chú rể cùng ăn cơm nắm, đùi gà, uống rượu cần trong lời chúc phúc của người thân, thể hiện sự thủy chung và trách nhiệm với gia đình, buôn làng.
Những chi tiết mộc mạc ấy vừa gợi nét đặc trưng, vừa phản ánh nếp sống, phép tắc và tinh thần gắn kết cộng đồng trong đời sống hôn nhân của người Jrai.
Tiếng chiêng hòa cùng nhịp xoang làm không gian ngày vui thêm rộn ràng. Vòng người nối vòng người, ánh lửa bập bùng bên bếp. Những hình ảnh ấy khiến người xem không chỉ chứng kiến nghi lễ mà còn cảm nhận rõ chiều sâu văn hóa của buôn làng.
Sức sống của lễ phục dựng càng rõ nét khi lớp trẻ chủ động góp mặt, chung tay thực hiện từng phần việc của nghi lễ.
Nghệ nhân trẻ Rah Lan Thắng (làng Ơp) chia sẻ: “Hôm nay được chứng kiến và tham gia lễ phục dựng, tôi rất xúc động. Ông bà ngày xưa cưới nhau đơn sơ, giản dị nhưng rất chung thủy. Điều đó nhắc nhở tôi phải biết trân trọng văn hóa truyền thống của dân tộc mình”.
Nhiều bạn trẻ tham gia xoang, chuẩn bị lễ vật, hỗ trợ đón khách. Em H’Thảo bày tỏ: “Em rất vui khi được góp phần giới thiệu văn hóa của làng mình. Qua hoạt động này, nhiều người biết hơn về bản sắc của người Jrai và làng Ơp chúng em”.
Với người lớn tuổi, điều đáng mừng là lớp trẻ học bằng cách làm. Từng lời thưa chuyện, từng bước nghi thức được nhắc lại, chỉnh sửa cẩn thận. Nhờ đó, lễ ăn hỏi không chỉ được khơi lại mà còn được trao truyền một cách tự nhiên trong cộng đồng.
Gìn giữ bản sắc văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng
Cùng với phần lễ, nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng được tổ chức như chế biến gà nướng, cơm lam, giã lá mì, thưởng thức rượu cần, tham gia xoang và hòa mình vào không gian cồng chiêng Tây Nguyên.
Hương cơm lam thoảng trong ống nứa, tiếng chày giã đều tay hòa cùng tiếng chiêng ngân giữa sân nhà rông khiến không khí buổi lễ thêm gần gũi, cuốn hút.
Theo ông Rơ Châm Thót - Trưởng thôn Ơp, việc phục dựng lễ ăn hỏi góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Jrai; đồng thời từng bước hình thành các sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng, thu hút du khách và nâng cao đời sống người dân.
Từ góc độ ngành du lịch, ông Hà Trọng Hải - Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai - nhận định: “Ngày nay, du khách đến Pleiku không chỉ tìm kiếm cảnh đẹp thiên nhiên mà còn mong muốn trải nghiệm văn hóa địa phương.
Việc phục dựng lễ ăn hỏi truyền thống của người Jrai tại làng Ơp đã tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa giàu bản sắc, góp phần định vị Pleiku như một điểm đến khác biệt”.
Về phía địa phương, ông Nguyễn Ngọc Thông - Phó Chủ tịch UBND phường Pleiku - cho biết: “Phường đang đẩy mạnh công tác bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng thông qua việc phục dựng các nghi lễ tiêu biểu, mở rộng không gian văn hóa làng và từng bước hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng”.
Thực tế cho thấy, du lịch cộng đồng mở ra cơ hội sinh kế cho người dân thông qua các hoạt động như làm hướng dẫn viên bản địa, chế biến ẩm thực, sản xuất thủ công mỹ nghệ và tham gia tổ chức sự kiện văn hóa.
Khi có nguồn thu từ chính hoạt động văn hóa, cộng đồng sẽ thêm động lực gìn giữ phong tục, bảo vệ không gian sống và duy trì các nghi lễ truyền thống.
Đi cùng với đó là yêu cầu tổ chức đúng lệ, đúng ý nghĩa, hạn chế “sân khấu hóa” và có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng để người dân cùng đồng thuận, cùng hưởng lợi.
Trong bối cảnh Gia Lai chuẩn bị đăng cai Năm Du lịch Quốc gia 2026, lễ ăn hỏi truyền thống của người Jrai tại làng Ơp được kỳ vọng trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa của phố núi Pleiku.
Khi cộng đồng là chủ thể thực hành và hưởng lợi, nghi lễ không chỉ được gìn giữ mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển bền vững cho buôn làng.