Nghệ nhân nữ chế tác nhạc cụ
Bước vào nhà sàn của chị Y Tan (SN 1979, ở làng Bok Ayơl, xã Hra), dễ có cảm giác vào một xưởng chế tác nhạc cụ dân tộc. Những cây đàn t’rưng nhiều kích cỡ, cùng vô số các nhạc cụ dân tộc khác bày khắp sàn nhà. Ngoài hiên, những ống nứa đang vót dở nằm bên những thanh tre, dây mây và những dụng cụ làm đàn.
Đôi tay nhỏ nhắn của Y Tan thoăn thoắt vót từng đầu ống nứa. Chị đưa cán dao gõ nhẹ lên thân ống, lắng nghe âm thanh rồi tiếp tục chỉnh sửa. Với chị, mỗi ống nứa đều có một “tiếng nói” riêng và người làm đàn phải biết lắng nghe để tìm ra cao độ phù hợp.
Chỉnh âm xong cho những ống nứa, chị nối chúng lại bằng dây mây, đặt lên giàn tre và dần hoàn thiện cây đàn. Cây t’rưng cỡ đại cao hơn cả vóc dáng nhỏ bé của chị. Vậy nhưng khi đứng trước cây đàn do chính mình làm ra, Y Tan hoàn toàn làm chủ. Chị tự tin, nhẹ nhàng đưa hai dùi tre chạm vào từng ống nứa. Âm thanh trong trẻo như đưa cả thế giới tự nhiên về trước hiên nhà.
“Đàn t’rưng được làm từ 4 loại cây rừng cơ bản là nứa, tre, le và dây mây. Khó nhất là vót nhọn ống nứa để tạo thanh âm phù hợp, không chỉ khéo léo mà cần phải dùng lực. Đôi tay mình không khỏe như nam giới nên cũng khá vất vả” - chị Y Tan cho biết.
Cha chị, nghệ nhân Byơh là người chế tác nhạc cụ nổi tiếng khắp vùng, đã dạy Y Tan chơi t’rưng, klông pút, klek klok từ nhỏ. Trong số đó, chị yêu thích nhất là t’rưng. Năm 18 tuổi, Y Tan bắt đầu tự làm các loại đàn và trở thành một trong số hiếm hoi phụ nữ Bana ở cao nguyên biết chế tác nhạc cụ dân tộc. Những cây đàn được chị mang đi biểu diễn trong nhiều sự kiện văn hóa của địa phương và của tỉnh.
Làm chủ kỹ thuật cơ bản của nghề đan đát và chế tác nhạc cụ, Y Tan còn chế tạo nhiều loại đàn bằng tre, nứa dùng để xua đuổi chim thú, bảo vệ mùa màng trên nương rẫy. Những công việc vốn thường do đàn ông đảm nhận, qua đôi tay chị mang đến những thanh âm và màu sắc riêng.
Với Y Tan, làm đàn không chỉ là một công việc, mà còn là cách chị tiếp nối những gì được trao truyền từ gia đình. Bà Trần Thị Thu Hương - Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin xã Hra - cho hay: “Gia đình chị Y Tan có truyền thống nghệ thuật khi cả 3 thế hệ đều chơi thành thạo, biết chế tác nhạc cụ dân tộc và thường đại diện địa phương tham gia các hoạt động, ngày hội văn hóa. Đặc biệt, trong cộng đồng Bana, phụ nữ biết làm nhạc cụ như chị Y Tan khá hiếm hoi. Chị đã góp phần giữ những thanh âm của buôn làng theo cách riêng của mình”.
Giữ tiếng chiêng cho mai sau
Ở thôn Kmông (xã Ia Krái), bà Puih H’Nir (SN 1963) lại chọn một cách khác để gìn giữ văn hóa Jrai khi mở lớp truyền dạy cồng chiêng và dân ca cho lớp trẻ.
Là thành viên nòng cốt của đội cồng chiêng thôn Kmông, nhiều năm qua bà H’Nir là nhân tố tích cực trong các hoạt động văn hóa của địa phương. Từ thuở ấu thơ, tiếng chiêng đã trở nên thân thuộc, thấm đẫm tâm hồn người phụ nữ Jrai này. Bà chứng kiến những người am hiểu chiêng ngày một lớn tuổi, những bộ chiêng trong cộng đồng dần vắng bóng, những bài dân ca cũng ít người thuộc hát. Nỗi ưu tư lớn nhất của bà là một ngày không xa, những thanh âm thân thuộc chỉ còn trong ký ức của người già.
Từ năm 2023, bà mở lớp dạy cồng chiêng và hát dân ca miễn phí cho thanh thiếu niên làng Kmông. Nhờ kinh nghiệm và sự hoạt bát khi có hơn 20 năm làm cán bộ Hội Phụ nữ, bà nhanh chóng tập hợp được thanh thiếu niên vào lớp học đặc biệt của mình. Ở đó, các em được làm quen với âm thanh từng chiếc chiêng, học cách cầm chiêng, phối hợp trong đội và tập những bài chiêng khác nhau.
Với bà H’Nir, dạy chiêng không chỉ là dạy cách đánh một nhạc cụ. Quan trọng hơn là giúp những đứa trẻ hiểu vì sao tiếng chiêng có mặt trong đời sống của cha ông, vì sao mỗi âm thanh, mỗi bài chiêng đều gắn với một không gian văn hóa riêng.
“Ban đầu mình ngại lắm vì từ xưa tới nay chưa thấy phụ nữ truyền dạy cồng chiêng bao giờ. Nhưng được các già làng khích lệ, mình thấy tự tin hơn, nhất là khi thấy các cháu nhỏ bắt đầu biết cảm nhận âm thanh và hiểu ý nghĩa của cồng chiêng trong đời sống văn hóa tinh thần” - bà H’Nir trải lòng.
Già làng Rơ Châm No (thôn Kmông) cho biết, phụ nữ Jrai biết đánh chiêng vốn không nhiều. Phụ nữ vừa chơi chiêng, vừa có khả năng truyền dạy như bà H’Nir lại càng hiếm. Bà đã góp phần đưa tiếng chiêng đến gần hơn với lớp trẻ trong làng.
* * *
Từ những nhạc cụ bằng tre, nứa đến những tiếng chiêng vang lên trong lớp truyền dạy không có giáo án, những người phụ nữ đang góp phần giữ lại thanh âm thân thuộc của núi rừng để chúng tiếp tục ngân vang trong đời sống.
