Sự cố nghiêm trọng trong hệ thống kiểm soát không lưu tại Mỹ ngày 13-11 (giờ địa phương) đang trở thành bài học đáng chú ý đối với ngành hàng không thế giới.
Trước diễn biến này, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) đã chủ động rà soát toàn diện hệ thống, đánh giá các nguy cơ và triển khai đồng bộ giải pháp nhằm bảo đảm hoạt động điều hành bay an toàn, liên tục.
Theo thông tin từ Cục Hàng không Việt Nam ngày 14-11, khoảng 15 giờ 36 phút ngày 13-11 (giờ miền Đông Mỹ), hệ thống radar và liên lạc tại 22 trung tâm kiểm soát đường dài cùng các cơ sở kiểm soát tiếp cận trên lãnh thổ Mỹ bắt đầu hoạt động không ổn định.
Đến 15 giờ 54 phút cùng ngày, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) buộc phải ban hành lệnh dừng cất cánh trên toàn quốc như 1 biện pháp phòng ngừa, trong bối cảnh khoảng 3.500 tàu bay đang hoạt động trên bầu trời. Lệnh này kéo dài hơn 4 giờ, trước khi được dỡ bỏ lúc 20 giờ 15 phút.
Nguyên nhân sơ bộ được xác định liên quan đến hạ tầng viễn thông sử dụng công nghệ cũ. Các bộ định tuyến bị quá tải, xuất dữ liệu không nhất quán, buộc cơ quan chức năng phải ngắt hệ thống để bảo đảm an toàn. Giới chức Mỹ khẳng định chưa phát hiện dấu hiệu tấn công mạng hay phá hoại có chủ đích.
Sự cố gây ảnh hưởng dây chuyền đến hoạt động hàng không quốc tế. Theo số liệu được Cục Hàng không Việt Nam dẫn lại, hơn 4.700 chuyến bay bị hủy và khoảng 10.000 chuyến bị chậm trong ngày 13-11. Nhiều sân bay lớn rơi vào tình trạng quá tải, một số chuyến bay phải chuyển hướng.
Từ bài học này, VATM xác định yêu cầu quan trọng hàng đầu là bảo đảm hệ thống dự phòng phải thực sự độc lập với hệ thống chính. Hiện đơn vị triển khai phương án dự phòng nhiều lớp cho hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát (CNS), kết hợp mạng cáp quang và mạng vệ tinh VSAT dùng riêng. Các tuyến truyền dẫn, thiết bị chuyển mạch và nhà cung cấp dịch vụ cũng được rà soát định kỳ nhằm hạn chế nguy cơ xảy ra sự cố đồng thời.
Về hạ tầng kỹ thuật, VATM đã đầu tư thay thế 10 hệ thống radar thế hệ mới, nâng cấp Trung tâm Kiểm soát đường dài TP. Hồ Chí Minh sau hơn 20 năm khai thác, đồng thời tiếp tục hiện đại hóa hệ thống quản lý không lưu tại Hà Nội.
Đáng chú ý, đơn vị đang nghiên cứu giải pháp giám sát tàu bay ADS-B qua vệ tinh (Space-Based ADS-B) nhằm bổ sung một lớp giám sát độc lập từ không gian, hạn chế phụ thuộc vào hạ tầng mặt đất khi xảy ra sự cố.
Một trong những vấn đề được VATM đặc biệt chú trọng là nguy cơ thiết bị vẫn hoạt động nhưng dữ liệu truyền về bị sai lệch. Để ứng phó, Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC) được định hướng giám sát trực tiếp chất lượng dữ liệu, phát hiện sớm bất thường về tải mạng, tín hiệu radar và liên lạc để kịp thời chuyển sang phương án dự phòng.
Cùng với đó, mọi đợt cập nhật phần mềm, thay đổi công nghệ đều phải trải qua đánh giá rủi ro, thử nghiệm song song và có phương án khôi phục hệ thống cũ nếu phát sinh sự cố. Các tình huống mất liên lạc, mất giám sát đồng thời tại nhiều cơ sở cũng được đưa vào chương trình diễn tập định kỳ.
Về an ninh mạng, VATM duy trì thế trận phòng thủ 3 lớp, trong đó hệ thống điều hành bay trọng yếu được cô lập hoàn toàn với Internet, kiểm soát kết nối nội bộ bằng tường lửa chuyên dụng.
Mô hình Trung tâm Điều hành mạng và An ninh mạng tích hợp (NOC/SOC) được triển khai, hoạt động 24/7 nhằm tăng cường khả năng giám sát, phát hiện và ứng phó với các nguy cơ an ninh mạng.
Đáng chú ý, giai đoạn 2026-2030, VATM triển khai 10 chương trình, đề án trọng điểm về chuyển đổi số, hướng tới mô hình quản lý luồng không lưu dựa trên dữ liệu, ứng dụng AI trong bảo trì dự báo và hỗ trợ điều hành.
