1. Với Trần Xuân Toàn (SN 1965, quê phường Hoài Nhơn Đông, giảng viên Trường Đại học Quy Nhơn), văn chương không phải nơi phô diễn tri thức hay khẳng định vị thế, mà trước hết là nơi trở về với chính mình.
Trong lời nói đầu của Góp nhặt đường văn (xuất bản năm 2025), ông chia sẻ: “Với riêng tôi, văn là để nói về mình, về người; là tấc lòng với chính mình và với cuộc đời.” Câu chữ giản dị ấy phần nào hé lộ con đường chữ nghĩa mà ông đã kiên trì đi suốt nhiều thập niên: chậm rãi, bền bỉ và giàu nhân văn.
Với ông, nghiệp viết lách không tách rời dạy học. Có lúc ông viết vì yêu cầu chuyên môn, “khi văn, khi nghiên cứu”; có lúc viết “vì vui, vì buồn, và vì… nhuận bút nữa” - cách nói nửa đùa nửa thật, rất đời, rất gần. Nhưng tựu trung, viết và dạy ở ông luôn song hành, bổ sung cho nhau, cùng hướng đến việc giữ cho văn chương không trở nên xa lạ với đời sống.
Ẩn sau các trang nghiên cứu và cảm nhận là Trần Xuân Toàn - người làm thơ với nhiều miền thương nhớ. Thơ đến với ông như một cách lưu giữ ký ức, trải nghiệm và cảm xúc đời thường. Chất thơ ấy thấm ngầm vào văn xuôi, làm mềm đi những trang viết văn hóa - văn học.
Đặc biệt, qua phần phụ lục của Góp nhặt đường văn, Trần Xuân Toàn hiện lên như một người truyền lửa văn hóa. Ông nhắc đến thầy cô, đồng nghiệp, học trò, bạn đọc - những con người đã cùng ông đi qua hành trình chữ nghĩa. Với ông, viết là để nối dài, để những giá trị văn chương và văn hóa tiếp tục được trao truyền.
2. Trong bối cảnh đời sống văn học hiện nay, khi không ít công trình chạy theo sự kiện hoặc xu hướng ngắn hạn, hai tập sách gần nhất của Trần Xuân Toàn gợi nhắc giá trị của lao động chữ nghĩa bền bỉ, nghiêm túc và có chiều sâu văn hóa.
Đây không chỉ là những cuốn sách dành cho giới nghiên cứu, mà còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, giáo viên Ngữ văn và những người yêu mến văn chương Việt Nam.
Dạo bước vườn văn xứ nẫu (xuất bản năm 2024) là tập hợp những bài viết, tiểu luận và cảm nhận của Trần Xuân Toàn về vùng đất Bình Định - xứ nẫu, nơi ông sinh ra, gắn bó và dành nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy. Tập sách được chia làm hai phần chính: Hương sắc dân gian Bình Định và Phác thảo chân dung & tác phẩm.
Ở phần thứ nhất, người đọc bắt gặp những bài viết về ca dao, dân ca, truyền thuyết, lễ hội, không gian văn hóa làng xã, nghề truyền thống, tín ngưỡng dân gian… của Bình Định.
Cách viết của Trần Xuân Toàn không nặng về khảo cứu thuần túy, mà kết hợp hài hòa giữa tri thức dân gian học, kinh nghiệm sưu tầm thực địa và cảm quan văn chương của người viết.
Phần thứ hai hướng đến chân dung các tác giả, tác phẩm, hiện tượng văn học gắn với Bình Định qua nhiều thời kỳ, từ văn học dân gian đến văn học viết, từ truyền thống đến hiện đại.
Ở đó, Bình Định hiện lên không chỉ là “vùng đất võ”, mà còn là “xứ văn chương”, nơi hội tụ và lan tỏa nhiều giá trị văn hóa - nghệ thuật đặc sắc của miền Trung.
Nếu Dạo bước vườn văn xứ nẫu tập trung vào không gian địa phương, thì Góp nhặt đường văn đánh dấu một bước mở rộng rõ nét trong tư duy và phạm vi tiếp cận của tác giả.
Như chính Trần Xuân Toàn chia sẻ trong Lời nói đầu, cuốn sách này không còn “đóng khung” trong một vùng đất, mà hướng đến cảm nhận và tìm hiểu các vấn đề văn chương, văn hóa ở bình diện rộng hơn - trên phạm vi cả nước.
Tập sách được bố trí thành bốn phần. Ở phần Cảm nhận văn chương, tác giả trình bày những suy nghĩ tinh tế về thơ ca, văn học dân gian, mối quan hệ giữa văn học viết và văn học dân gian - một trục tư duy xuyên suốt trong toàn bộ sự nghiệp nghiên cứu của ông.
Phần Tiểu luận nghiên cứu văn học, ông tập trung vào hai tác phẩm lớn của văn học Việt Nam: Truyện Kiều (Nguyễn Du) và Nhật ký trong tù (Hồ Chí Minh), cho thấy sự nghiêm cẩn học thuật và khả năng kết hợp giữa phân tích thi pháp với chiều sâu văn hóa - tư tưởng.
Phần Từ góc nhìn văn hóa, ông mở rộng biên độ tiếp cận, đặt văn chương trong mối quan hệ hữu cơ với đời sống văn hóa - xã hội.
Đặc biệt, phần Phụ lục mang đậm màu sắc tự truyện học thuật, ghi lại hành trình đến với văn chương của chính tác giả, cùng những tư liệu, hồi ức và bài viết liên quan.
Qua đó, Góp nhặt đường văn không chỉ là một tập tiểu luận - cảm nhận đơn thuần, mà còn là bản tổng kết tinh thần của một đời làm nghề, nơi người viết đối diện thẳng thắn với chính mình, với văn chương và với bạn đọc.