Trang trọng từ gian thờ
Trong tâm thức người Việt, thờ cúng tổ tiên là sợi dây gắn kết quá khứ với hiện tại. Dịp Tết Nguyên đán, phong tục ấy càng được gìn giữ trang trọng.
Tháng Chạp, nhiều gia đình chọn ngày tảo mộ, sửa sang phần mộ ông bà như lời mời trang trọng để gia tiên “về nhà” ăn Tết. Nhắc đến phong tục này, bà Nguyễn Thị Hòa (phường Pleiku) cho biết: Thời điểm và nghi thức có thể khác nhau tùy từng vùng, nhưng ý nghĩa thì không đổi.
“Ở quê tôi, mâm cơm rước ông bà thường làm vào trưa hoặc xế chiều ngày cuối năm. Khi mâm cơm đã bày biện đầy đủ, người lớn tuổi nhất trong nhà thay mặt con cháu thắp hương, khấn mời tổ tiên về sum họp” - bà chia sẻ.
Từ khoảnh khắc ấy, bàn thờ gia tiên luôn đỏ lửa hương đèn. Trà, nước, hoa quả được thay mới mỗi ngày. Trong ba ngày Tết, con cháu chuẩn bị cơm canh tươm tất dâng lên tổ tiên với quan niệm “sống sao, thác vậy”. Đến mùng 3, lễ hóa vàng tiễn đưa gia tiên hoàn tất, coi như khép lại những ngày Tết thiêng liêng.
Không chỉ dừng ở nghi lễ, việc chăm chút gian thờ cũng là cách thể hiện sự kính trọng. Bà Nguyễn Thị Thùy Trang (phường Quy Nhơn) cho biết gia đình bà quét dọn bàn thờ mỗi tháng hai lần. Những ngày giáp Tết, khi con cháu về đông đủ, cả nhà cùng lau dọn gian thờ, làm tháp bánh, bày mâm ngũ quả.
Vừa cẩn thận lau từng món đồ đồng như lư, đèn, bà Trang nói: “Tôi quan niệm đồ thờ luôn thiêng liêng, thể hiện sự tôn trọng của con cháu với tổ tiên. Do vậy, ngoài tự vệ sinh, tôi cũng gửi đi đánh bóng mỗi năm một lần để tăng tuổi thọ sử dụng và gian thờ cúng trong nhà được chỉn chu hơn”.
Sự chỉn chu ấy còn thể hiện ở mâm cúng cuối năm. Bà Nguyễn Thị Lan (phường Quy Nhơn) cẩn thận chọn từng loại trái cây để bày đủ ngũ quả. Gà luộc, canh măng đều do chính tay bà nấu. Ngoài ra, bà còn sắm thêm giỏ quà, trái cây sạch dâng lên bàn thờ ông bà.
“Tôi nghĩ mâm cúng không cần quá cầu kỳ nhưng cần tự tay chuẩn bị. Khi mình tự chọn từng quả, nấu từng món ăn, đó là cách gửi gắm lòng thành với ông bà, tổ tiên. Có như vậy mới thấy Tết thật sự trọn vẹn” - bà Lan tâm sự.
Tiếp nối qua từng thế hệ
Tết cũng là dịp các thế hệ sum vầy, cùng nhau thể hiện lòng thành với tổ tiên. Với Huỳnh Nguyễn Kiều Vân (SN 2006, ở phường Quy Nhơn Đông, sinh viên Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh), Tết không chỉ là kỳ nghỉ sau một năm học tập xa nhà, mà còn là dịp được sống trọn trong không khí gia đình. 29 tháng Chạp năm nay, gia đình Vân làm mâm cơm cúng rước ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
Sáng sớm, Vân theo mẹ ra chợ mua thực phẩm, về nhà cùng chuẩn bị giò chả, bày biện mâm cúng. Trước đó, cả nhà đã nấu bánh chưng, bánh tét để dâng lên ông bà. Khi mọi thứ tươm tất, Vân thắp hương thành kính trước bàn thờ gia tiên.
“Đi học xa nhà, tôi luôn xem Tết là dịp đoàn tụ sau một năm cố gắng. Được cùng gia đình chuẩn bị mâm cúng, thắp hương cho ông bà giúp tôi hiểu rõ hơn ý nghĩa của chữ hiếu. Với người trẻ như tôi, việc này không chỉ là truyền thống mà còn là cách nhắc mình nhớ về cội nguồn, về trách nhiệm với gia đình” - Vân chia sẻ.
Thờ cúng tổ tiên ngày Tết, suy cho cùng không nằm ở mâm cao cỗ đầy mà ở sự thành tâm. Đó là dịp để gia chủ báo với ông bà về những thành quả sau một năm; là khoảnh khắc sum vầy, cùng hướng về thế hệ trước.
Nhiều năm qua, gia đình bà Trần Thị Lan (làng Yang, xã Ia Hrung) luôn duy trì việc tự tay gói bánh chưng mỗi dịp Tết. Dù bận rộn, các thành viên đều thu xếp quây quần bên nồi bánh. Với bà, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất từ lâu đã trở thành linh hồn của mâm cỗ Tết Việt, bên cạnh mâm ngũ quả gửi gắm ước mong đủ đầy, gà trống tượng trưng cho khởi đầu hanh thông, chén rượu nồng kết nối nghĩa tình…
“Năm nào gia đình tôi cũng quây quần bên nhau gói bánh chưng để dâng lên tổ tiên. Đây là truyền thống lâu đời nên ai cũng muốn giữ gìn. Đồng thời, gia đình cũng muốn tự tay gói những chiếc bánh thật ngon để dâng lên bàn thờ như lời bày tỏ về lòng thành kính của mỗi người. Cứ mỗi dịp gói bánh là cả nhà lại ngồi lại bên nhau, vừa trò chuyện, vừa gói bánh, không khí rất đầm ấm, cảm giác Tết vì thế cũng trọn vẹn hơn” - bà Lan nói.
Giữ được nếp thờ cúng tổ tiên trong những ngày đầu năm cũng chính là giữ được gốc rễ văn hóa gia đình Việt - nơi bàn thờ không chỉ là không gian thờ phụng mà còn là điểm tựa tinh thần, nhắc nhở mỗi người về nguồn cội và trách nhiệm nối dài truyền thống.