Nghề kho rim loại cá bống cát danh tiếng ở hồ Lắk (xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk) lặng lẽ tồn tại qua năm tháng, gắn với nhịp sống của dân chài và sự bền bỉ của những người phụ nữ quyết giữ nghề. Để có một hũ cá bống kho rim vàng ruộm, giòn rụm, không chỉ cần nguyên liệu là loài cá bống cát đặc sản từ lòng hồ mà còn là những đêm thức trắng, những buổi chợ sớm lạnh sương và đôi tay tài hoa của người chế biến.
Theo chân vợ chồng anh Trần Đoàn (nguyên cán bộ Đài truyền hình Đắk Lắk) xuống bến cá từ lúc tinh mơ, tôi mới hiểu vì sao món ăn này lại trở thành đặc sản hiếm có và đáng quý đến vậy.
Bến cá lúc 3 giờ sáng
Chưa đến 3 giờ sáng, tiếng gọi khẽ của anh Trần Đoàn kéo tôi ra khỏi giấc ngủ. Không khí cao nguyên về đêm se lạnh, màn đêm vẫn đặc quánh. "Đi giờ này mới thấy hết chuyện làm được một hũ cá bống cát kho rim nó phải bắt đầu từ lúc nào", anh Đoàn nói. Con đường dẫn xuống bến cá hồ Lắk chỉ le lói ánh đèn xe máy. Khi chúng tôi đến nơi, mặt hồ vẫn còn chìm trong bóng tối, chỉ thấp thoáng ánh đèn pin từ những chiếc thuyền nhỏ đang lần lượt cập bến. Những người đàn ông và phụ nữ lặng lẽ trút từng rổ cá lên bờ.
Tiếng nước vỗ nhẹ, và cả những câu chào hỏi ngắn ngủi tạo nên một thứ âm thanh rất riêng của bến cá. Không có cảnh ồn ào trả giá như ở chợ lớn, mọi giao dịch diễn ra nhanh gọn, dứt khoát. "Đêm ni được có hơn 2 ký cá bống thôi", một người đàn ông vừa nhấc rổ cá vừa nói, giọng có phần tiếc nuối. Đã hơn 20 năm người đàn ông này gắn với hồ Lắk để làm nghề đánh bắt cá bống cát. Anh kể, cách đây chục năm, mỗi chuyến đi có thể thu về vài chục ký cá bống cát. "Giờ thì hiếm lắm. Được vài ký là vui rồi. Có hôm đi cả đêm mà chưa được nổi 1 ký", anh lắc đầu.
Trong ánh đèn pin, những con cá bống cát nhỏ, thân ánh bạc, vẫn còn nhảy lách tách, nhiều con bụng căng trứng. Chị Huỳnh Thị Thu Hồng (vợ anh Trần Đoàn, làm nghề rim cá bống) nhanh tay lựa từng mẻ cá. Chị không mua ồ ạt mà cúi xuống nhặt từng con, quan sát kỹ độ tươi, độ chắc. "Cá bống phải rất tươi, nhiều con còn sống, thân cứng, không bị trầy xước thì rim mới ngon", chị Hồng vừa lựa cá vừa giải thích. Tôi hỏi sao không lấy luôn cả mớ cá cho nhanh, chị cười: "Làm món này mà ẩu là mất uy tín liền. Khách ăn quen rồi, chỉ cần dùng cá không tươi là họ biết ngay".
Những rổ cá bống nhỏ bé, tưởng chừng bình thường nhưng lại là "vàng" của cả hồ Lắk lúc này. Người bán hiểu giá trị, người mua cũng hiểu. Không có mặc cả nhiều, bởi ai cũng biết cá ngày càng hiếm. Một cụ bà bán cá đứng cạnh góp chuyện: "Hồi trước bắt cá bống rất dễ, giờ cá ít lắm chú ơi. Thôi thì kiếm được đồng nào hay đồng nớ".
Khi mặt trời còn chưa ló dạng, chị Hồng đã gom được vài ký cá có thể chế biến món cá bống rim giòn ngon nhất. "Thành quả của bả là cả những đêm thức khuya, dậy sớm như ri. Và chừng ấy cá sẽ trở thành những hũ đặc sản mà nhiều người chờ đợi", anh Đoàn chỉ vào rổ cá vợ vừa mua, cho biết.
Từ bếp lửa đến hũ cá "gây thương nhớ"
Rời bến cá khi trời vừa hửng sáng, chúng tôi trở về nhà chị Hồng. Công đoạn tiếp theo bắt đầu ngay lập tức. Những con cá bống được đổ ra chậu, rửa sạch nhiều lần để loại bỏ hết bùn cát. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn. "Cá nhỏ, làm không kỹ là còn mùi tanh ngay", chị Hồng nói.
Sau khi rửa sạch, cá được để ráo rồi bắt đầu ướp gia vị. Không có công thức nào được viết ra giấy. Mọi thứ nằm trong kinh nghiệm của người làm nghề. "Muối, đường, nước mắm, ớt, tiêu… phải cân bằng. Nhiều hay ít một chút là vị khác liền", chị Hồng chia sẻ.
Cá được ướp vài giờ cho thấm. Trong lúc chờ đợi, chị tranh thủ dọn dẹp, chuẩn bị bếp. Đến khi mọi thứ sẵn sàng, chảo cá được đặt lên bếp. Lửa rim cá không được lớn. Chị Hồng chỉnh bếp nhỏ, giữ lửa liu riu. Từng phút trôi qua, mùi thơm của gia vị quyện với cá lan tỏa khắp gian bếp. Chị Hồng không rời chảo, tay cầm đũa đảo đều, mắt quan sát màu sắc từng mẻ cá. "Từ lúc này phải đứng canh liên tục. Lơ là chút là cháy hoặc không giòn đúng chuẩn", chị nói.
Tôi nhìn đồng hồ, đã hơn một tiếng trôi qua. Chảo cá dần chuyển sang màu vàng ươm. Âm thanh xèo xèo nhỏ dần, thay vào đó là mùi thơm đậm đà, hấp dẫn đến khó tả. "Cá bống kho rim ngon là phải giòn, nhưng không quá khô. Gia vị phải thấm tận bên trong", chị Hồng giải thích. Công đoạn kho rim kéo dài một khoảng thời gian nữa. Đến khi cá đạt độ giòn mong muốn, chị mới tắt bếp. Nhưng vẫn chưa xong. Chị Hồng còn cẩn thận sàng lọc những con cá bị gãy và gia vị bị lắng lại dưới đáy chảo để mẻ cá đều, sạch sẽ tinh tươm mới cho vào hũ. "Như vậy nhìn hũ cá mới hấp dẫn được", chị Hồng nói.
Tôi nếm thử vài con cá, lớp ngoài giòn rụm, bên trong vẫn giữ được vị ngọt béo tự nhiên. Không khó hiểu khi món ăn này khiến nhiều người "ăn là ghiền". Nhưng phía sau hương vị ấy là cả một hành trình vất vả. "Đêm nào cũng vậy, phải dậy từ trước 3 giờ sáng. Có hôm cá ít, làm không đủ bán. Khách đặt mà không có cũng buồn", chị Hồng kể.
Không chỉ khách trong nước, nhiều kiều bào xa quê cũng đặt mua. Có người chờ cả tháng mới có hàng. "Mình làm không nhiều được vì cá hiếm, nhưng vẫn cố giữ nghề, để ai thích thì còn có mà ăn", chị Hồng nói, ánh mắt thoáng chút trăn trở.
Rời nhà chị Hồng khi nắng đã lên cao, tôi vẫn còn vương vấn mùi thơm của cá bống rim trứ danh hồ Lắk. Một món ăn giản dị nhưng chứa đựng cả câu chuyện về con người, về thiên nhiên và về sự bền bỉ. Ở hồ Lắk, cá bống không còn nhiều như trước. Nghề rim cá cũng chỉ còn vài người theo đuổi. Nhưng chính sự hiếm hoi ấy lại làm nên giá trị đặc biệt.
Những đêm thức trắng của dân chài, những buổi chợ sớm lạnh sương, những giờ đứng bên bếp lửa… tất cả kết tinh trong từng hũ cá nhỏ. Có thể một ngày nào đó cá bống hồ Lắk sẽ còn hiếm hơn nữa. Nhưng chừng nào vẫn còn những người như chị Hồng, hương vị ấy vẫn còn được gìn giữ. Không chỉ là một món ăn, cá bống kho rim hồ Lắk là ký ức, là tình đất, tình người, thứ khiến ai đã trải qua đều khó lòng quên được.
Hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn ở vùng Tây nguyên, nên cá bống cát tại đây có vài đặc điểm riêng. Thịt cá chắc, thơm hơn do sống trong môi trường hoàn toàn tự nhiên và ăn các phiêu sinh vật trong nước. Cùng với cá thác lác, cá bống cát hồ Lắk được xem là đặc sản địa phương.
Theo Quang Viên (TNO)