.
.

Tập sách "Tín ngưỡng và tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai": Bao quát một góc nhìn

Thứ Ba, 09/03/2021, 12:38 [GMT+7]
.

(GLO)- Tập sách "Tín ngưỡng và tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai" của TS. Nguyễn Thị Kim Vân-nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai vừa ra mắt lần thứ 3 trong diện mạo mới. Sau 2 lần tái bản, tác phẩm đã có tổng cộng gần 5.000 bản in-một con số đáng mừng đối với người làm sách, nhất là sách nghiên cứu. Với 343 trang, tập sách đã bao quát một góc nhìn về tín ngưỡng cổ truyền cùng những lối rẽ trong đời sống tinh thần của dân tộc Bahnar, Jrai suốt hơn 1 thế kỷ qua.

 


Tập sách gồm 4 chương: Điều kiện môi sinh và truyền thống văn hóa dân tộc Bahnar, Jrai; Tín ngưỡng cổ truyền dân tộc Bahnar, Jrai và chuyển biến của các yếu tố trong tín ngưỡng cổ truyền từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nay; Các tôn giáo mới du nhập vào vùng đồng bào Bahnar, Jrai; Chuyển biến văn hóa-xã hội vùng đồng bào Bahnar, Jrai dưới tác động của các tôn giáo mới du nhập.

 

Tập sách “Tín ngưỡng và tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai”. Ảnh: Lam Nguyên
Tập sách “Tín ngưỡng và tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai”. Ảnh: Lam Nguyên

 

Không chỉ là những tư liệu, con số minh họa khô cứng, tác giả đã mở ra, dẫn dắt người đọc đến một thế giới kỳ bí với tín ngưỡng vạn vật hữu linh (tín ngưỡng nguyên thủy) của đồng bào Bahnar, Jrai tại chỗ. Đi kèm là những câu chuyện thú vị liên quan mang màu sắc truyền thuyết, cổ tích mà tác giả thu thập được qua những tư liệu thành văn đã được công bố và quá trình điền dã như: quan niệm thế giới 3 tầng, các vị thần có ảnh hưởng rộng lớn trong cộng đồng của người Bahnar; hay nguồn gốc loài người, thế giới thần linh, thế giới của các linh hồn trong quan niệm của người Jrai… Những nghi lễ cúng thần, phong trào Nước Xu, định kiến về ma lai-thuốc thư cũng được “giải mã” thấu đáo, tạo sự hấp dẫn, thu hút.  

Từ đây, tập sách cung cấp cái nhìn xuyên suốt, bao quát về lịch sử vùng đất Tây Nguyên trong hơn 1 thế kỷ qua với những biến động lớn, tạo chuyển biến chưa từng có về văn hóa-xã hội nói chung, tín ngưỡng, tôn giáo nói riêng. Khi người Pháp đến Tây Nguyên, hầu hết cư dân nơi đây đều theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Đến nửa cuối thế kỷ XIX, dù đã tích cực truyền giáo nhưng các linh mục thừa sai chỉ thu hút được một bộ phận người Bahnar.

 

Sau này, Kitô giáo (trong đó có cả đạo Công giáo và Tin lành) được thực dân Pháp, tiếp đó là đế quốc Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa hậu thuẫn bằng nhiều chính sách, trong đó có cả mua chuộc về kinh tế nên lượng người Bahnar, Jrai theo các tôn giáo này đã tăng. Từ những năm cuối thập niên 80 (thế kỷ XX), đời sống xã hội có nhiều biến động, tín ngưỡng cổ truyền dần suy thoái nên nhiều người dân vùng dân tộc thiểu số (DTTS) rất cần tìm một lối rẽ cho đời sống tinh thần. Lúc này, đạo Công giáo và Tin lành bắt đầu phát triển ồ ạt.


Về mặt tích cực, các tôn giáo trên đã tạo những chuyển biến không thể phủ nhận trong đời sống kinh tế-xã hội: Đưa những phương thức canh tác tiến bộ vào vùng có đạo; sáng tạo chữ viết và sưu tầm văn hóa các dân tộc; nỗ lực trong các hoạt động từ thiện xã hội; xóa bỏ hủ tục và những nếp sinh hoạt thiếu lành mạnh… Tuy nhiên, các tôn giáo gia tăng số lượng tín hữu bao nhiêu thì số người theo tín ngưỡng cổ truyền cũng giảm bấy nhiêu, từ đó làm mai một những giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều hoạt động tín ngưỡng cổ truyền được thay bằng lễ hội tôn giáo.

 

Đặc biệt, khi đã xây dựng được chỗ đứng tương đối vững chắc, một số đối tượng núp bóng Tin lành đã lộ rõ mưu đồ chính trị. Một bộ phận đồng bào các dân tộc Bahnar, Jrai tại Gia Lai nói riêng và DTTS các tỉnh Tây Nguyên nói chung đã bị lôi kéo vào âm mưu chia tách, ly khai, thành lập cái gọi là “Nhà nước Đê ga”.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân nhận định: Hơn 1 thế kỷ qua, các tôn giáo: Công giáo, Tin lành và Phật giáo đều đã có mặt trong vùng Bahnar, Jrai. Xét về mặt truyền giáo, Công giáo là tôn giáo “cắm rễ” lâu nhất và có cơ sở xã hội khá vững, nhưng Tin lành mới là tôn giáo có tốc độ phát triển nhanh nhất. Riêng Phật giáo vẫn đang ở giai đoạn thăm dò để mở rộng ảnh hưởng trong vùng DTTS.

 

Cùng với những phân tích, lập luận vững chắc, tác giả đã đưa ra những cảnh báo về sự phát triển của các hệ phái Tin lành không chính thống, chưa được pháp luật thừa nhận. Đồng thời đề xuất chính quyền các cấp cần tiếp tục quan tâm giải quyết những vấn đề của tín ngưỡng, tôn giáo trên các lĩnh vực văn hóa-xã hội như: Cần tôn trọng, phát huy những yếu tố tích cực trong tín ngưỡng cổ truyền của các DTTS tại chỗ, tức là bảo vệ không gian sinh tồn của văn hóa truyền thống; đảm bảo sự lành mạnh trong các sinh hoạt tôn giáo, đồng thời kiên quyết bài trừ những hiện tượng tiêu cực như lạm dụng tôn giáo vào các mục đích kinh tế, chính trị… gây ảnh hưởng xấu đến uy tín của tôn giáo, xã hội và đất nước. Tác giả tập sách cũng đề xuất cần quan tâm bồi dưỡng, tập huấn cho đội ngũ làm công tác tín ngưỡng, tôn giáo để công tác tuyên truyền, vận động đạt hiệu quả.

Tập sách đã khẳng định thái độ làm việc nghiêm túc, công phu cùng cái nhìn bao quát, xuyên suốt, khách quan của một người làm sử. Ông Nguyễn Quang Hiền (03 Tăng Bạt Hổ, TP. Pleiku), một độc giả có kiến thức khá rộng về lĩnh vực văn hóa-xã hội nhận định: “Trước đây, tôi đã đọc một số bài viết, công trình nghiên cứu về tín ngưỡng và tôn giáo của các dân tộc Tây Nguyên nói chung và dân tộc Bahnar, Jrai tại Gia Lai nói riêng. Nhưng để có một cuốn sách bao quát như của TS. Nguyễn Thị Kim Vân thì đây là cuốn đầu tiên.

 

Năm 2013, khi tập sách ra bản đầu tiên, vấn đề tôn giáo còn khá nhạy cảm nhưng tác giả vẫn mạnh dạn theo đuổi. Đây là điều tôi đánh giá cao. Mới đây, tôi đã gửi email góp ý cho tác giả về một số chi tiết trong tập sách với mong muốn tác phẩm sẽ ngày càng hoàn thiện hơn trong những lần tái bản sau”.

 

LAM NGUYÊN

 

.