.

(GLO)- Có một nghề thủ công truyền thống độc đáo, được lưu truyền lâu đời trong dân gian, nhưng ít được kể đến-chính là nghề đan chiếu pran. Sản phẩm độc đáo này được tạo tác hoàn toàn bằng đôi bàn tay tài hoa, tỉ mẩn của người phụ nữ dân tộc Jrai.

Nguyên liệu để đan chiếu lấy từ lá cây dứa dại, người Jrai gọi là cây pran. Cây dứa dại mọc khắp nơi trên đất nước Việt Nam và từ lâu nhân dân biết sử dụng từ lá, hoa, quả, rễ của loại cây này làm thuốc hữu ích. Theo lời kể của các già làng, cây pran lúc đầu mọc hoang ở trên rừng, được người dân đào về trồng ven bờ suối, quanh các khu đất ẩm, thuộc ruộng-rẫy của gia đình. Cây  sinh trưởng rất nhanh, lá dài từ 1 mét đến 2 mét; vừa làm hàng rào chắn gió, vừa có tác dụng chống sạt lở đất. Hàng năm vào dịp mùa khô, người Jrai cắt lá cây đem về đan chiếu.

Các cô gái Jrai và nguyên liệu để đan chiếu pran. Ảnh: Q.T
Các cô gái Jrai và nguyên liệu để đan chiếu pran. Ảnh: Q.T

Từ lúc lá còn tươi, người thợ đem tước bỏ gai, rồi tước lá ra thành từng sợi nhỏ, có kích thước  khoảng 1 cm, đem phơi nắng một tuần; khi sợi lá khô, ngả màu vàng, người dân xếp lại thành từng bó rồi đem cất vào nhà.

Đợi mùa mưa đến, sợi lá sẽ không bị khô dòn như mùa nắng, đồng thời đây là lúc nông nhàn, chị em phụ nữ đem trải những bó lá ra giữa sàn nhà, lấy  thanh lồ ô hay nứa để chuốt đều những sợi lá; lá được bào mòn, tạo thành những sợi mềm mại, dẻo dai thêm. Sau khi tạo ra được những sợi nguyên liệu, các nghệ nhân bắt đầu đan chiếu. Công đoạn đan chiếu giống với công đoạn đan đồ tre, tạo ra các sản phẩm nong, nia, gùi…

Theo anh Rah Lan Nhin- cán bộ văn hóa xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ: “Nhờ tính tỉ mỉ, nhẫn nại và khéo léo, các nghệ nhân biết kết hợp hài hòa, thuần thục từng động tác để đan những sợi lá lại với nhau dệt nên tấm chiếu. Chiếu được đan từ  chính giữa đan ra, khi hoàn thành sẽ tạo nên một sản phẩm ô vuông đồng tâm có viền chỉ rất đẹp. Tùy theo loại lá dài hay ngắn để dệt nên những chiếc chiếu lớn nhỏ; theo khổ lá, chiếu thường có kích thước hình chữ nhật 1 mét x 2 mét”.

Chiếu pran thiết thực với đời sống của người Jrai. Chiếu thường được người Jrai trải ra để nằm giữa sàn nhà. Chiếc chiếu thân thuộc đi hết một vòng đời người: Từ khi sinh ra, lễ cưới, đến tang ma… Đặc biệt, chiếu pran gắn với một phong tục không thể thiếu của người Jrai, dùng để quấn cho người đã khuất, làm đồ tùy táng.

Những người già dân tộc Jrai ở Đức Cơ đều khẳng định rằng: Đây là kinh nghiệm hay được ông bà truyền lại; nằm chiếu pran sẽ rất mát, có tác dụng lưu thông khí huyết, chữa bệnh; khi tẩm liệm cho người quá cố có thể ướp được xác lâu bị phân hủy. Thông thường khi cần chiếu pran, người Jrai trong vùng thường đổi cho các nghệ nhân một trong các phẩm vật như: Lúa, gạo, ché rượu hay gà để lấy chiếu.

Ngày nay, trên thị trường chiếu xuất hiện với đầy đủ chủng loại để lựa chọn. Nhưng theo đồng bào dân tộc Jrai, chiếu pran-một sản phẩm thủ công thô sơ, luôn có ý nghĩa quan trọng; họ vẫn thích nằm ngủ trên chiếc chiếu cổ truyền này hoặc thích để dành một vài tấm chiếu trong nhà như một vật dụng thân thuộc không thể thay thế.

Thiết nghĩ, nhằm bảo tồn và phát huy ngành nghề thủ công truyền thống, tạo việc làm, tăng thêm thu nhập cho đồng bào dân tộc vùng sâu, vùng xa, các cơ quan chức năng cần có một đề án nghiên cứu, ứng dụng loại cây lấy sợi này cho nghề dệt chiếu, dệt vải thổ cẩm vì đây là loại cây dễ trồng, dễ tạo ra vùng nguyên liệu và ít chi phí.

Quốc Trung

.