Hiện nay, trước hiện trạng rừng bị xâm hại nghiêm trọng nhiều nơi, việc bảo vệ nguồn động- thực vật quý hiếm luôn là một nhiệm vụ thường xuyên và cấp bách của mỗi địa phương. Tại Gia Lai, vấn đề này cũng đang được dành nhiều sự quan tâm, cụ thể là ở 2 khu vực còn nhiều động- thực vật quý hiếm nhất là vườn quốc gia Kon Ka Kinh và khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng.

Rừng quý, thú hiếm...

Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh phân bố trên địa bàn 3 huyện: Đak Đoa, Mang Yang và Kbang với diện tích gần 42.000 ha. Đến cuối năm 2003, Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh chính thức trở thành một trong 4 vườn của Việt Nam (cùng với Chư Mom Rây, Ba Bể, Hoàng Liên Sơn) được công nhận là Vườn Di sản Asean.

Đại cổ thụ Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh. Ảnh: Phương Duyên

Như vậy, có thể thấy rằng, nguồn động thực vật quý hiếm tại đây cực kỳ phong phú. Nơi đây một số quần thể động thực vật nguyên sơ nhất vẫn còn tồn tại, như các kiểu sinh cảnh rừng trên núi, đáng chú ý là khoảng 2.000 ha rừng hỗn giao cây lá kim và cây lá rộng, trong đó có loài cây pơmu chiếm ưu thế. Cụ thể, về hệ thực vật, Kon Ka Kinh hiện có 687 loài, trong đó có 11 loài đặc hữu, 34 loài quý hiếm đã được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới, có giá trị trong bảo tồn nguồn gien và nghiên cứu khoa học như: Thông Đà Lạt, hoa khế, gõ đỏ, trắc, xoay, bọ nẹt Trung bộ, du moóc, song bột, lọng hiệp, hoàng thảo vạch đỏ... Về hệ động vật, Kon Ka Kinh “sở hữu” 428 loài động vật, trong đó có đến 34 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới; đặc biệt có 16 loài đặc hữu của Việt Nam và Đông Dương gồm: Vượn má hung, voọc chà vá chân xám, hổ, mang Trường Sơn, mang lớn, khướu đầu đen, khướu mỏ dài, khướu Kon Ka Kinh, khướu đầu xám, trèo cây mỏ vàng, gà lôi vằn, thầy chùa đít đỏ, thằn lằn buôn lưới, thằn lằn đuôi đỏ, chàng, ếch gai sần... Riêng khu hệ bướm của Kon Ka  Kinh cũng đã ghi nhận 205 loài.

Còn tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kon Chư Răng (nằm trên địa phận xã Sơn Lang, huyện Kbang) với diện tích 16.000 ha, kiểu rừng chính ở đây là rừng nhiệt đới thường xanh núi thấp phân bố ở độ cao từ 900 mét đến 1.000 mét ở phía Tây Bắc khu bảo tồn, chiếm 70-80% diện tích rừng trong khu vực, với thành phần thực vật ưu thế bởi các loài cây thuộc họ dẻ, mộc lan mọc hỗn giao với các loài cây lá kim như: Thông nàng, hoàng đàn giả... Các đợt khảo sát của Viện Điều tra Quy hoạch Rừng (FIPI) và Birdlife International (Tổ chức Chim Quốc tế) năm 1999 đã thống kê được 546 loài thực vật bậc cao, đặc biệt có tới 9 loài đặc hữu cho Việt Nam (tương tự như ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh). Kết quả khảo sát cũng đã ghi nhận cho Kon Chư Răng 62 loài thú, 169 loài chim và 161 loài bướm. Trong số các loài thú, có 25 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới. Nơi đây cũng có 3 loài thú đặc hữu của Việt Nam và Đông Dương là: Voọc chà vá chân xám, vượn má hung và mang lớn.

Ngoài ra, Kon Chư Răng là một trong số rất ít các khu vực có ghi nhận (mặc dù không chính thức) loài hươu vàng (còn gọi là hươu đầm lầy); đây là loài đặc hữu cho vùng Đông Dương và hiện đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng. Có hai loài chim ghi nhận tại khu vực hiện đang bị đe dọa trên toàn cầu là: Trĩ sao và chân bơi; bên cạnh đó còn có 7 loài sắp bị đe dọa.

Nguy cơ và bảo tồn

Nếu như Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kon Chư Răng được đánh giá là nơi chịu tác động tổng thể của con người thấp nhất so với tất cả các khu vực khác trong cả nước (vì không còn dân sống trong khu bảo tồn, nằm ở vùng xa xôi hẻo lánh, diện tích rừng xung quanh khu bảo tồn lớn đã cung cấp các sản phẩm rừng khác nhau cho người dân sinh sống gần khu vực, chỉ có độc đạo...), thì Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh đã và đang bị xâm hại chính bởi sự phong phú của hệ động thực vật. Theo số liệu từ Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh, có khoảng 8.247 ha rừng (chiếm 20% tổng diện tích Vườn Quốc gia) đã bị suy thoái do “lịch sử để lại” từ hoạt động khai thác của các lâm trường làm nhiệm vụ quản lý trước đây và khai thác trái phép của người dân từ nhiều địa phương khác. Ngoài ra, còn có 12.286 ha (chiếm 29% diện tích) rừng thứ sinh hình thành do khai thác gỗ thương mại hoặc canh tác nương rẫy.

Voọc chà vá chân xám, loài thú đặc hữu của Việt Nam, hiện diện tại cả Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh và Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Ảnh: Phương Duyên

Rõ ràng, việc bảo tồn không hề dễ dàng trước những tác động khôn lường của con người đối với tự nhiên. Hiểu rõ nguy cơ mai một cũng như tầm quan trọng của nguồn động thực vật quý hiếm đang “sở hữu”, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh đã có nhiều biện pháp bảo tồn.

Cụ thể, ông Nguyễn Văn Hoan- Phó Giám đốc Vườn Quốc gia, cho biết: Trong các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, thường xuyên tuần tra, bảo vệ, phát hiện, ngăn chặn và nghiêm cấm các hoạt động gây hại đến hệ động thực vật; tháo gỡ các loại bẫy đặt trong rừng; thực hiện các biện pháp giao khoán quản lý bảo vệ rừng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm; phòng- chống cháy rừng; tuyên truyền cho người dân trong Vườn Quốc gia và vùng đệm hiểu và chấp hành Luật Bảo vệ và Phát triển rừng; khuyến khích các chương trình nghiên cứu khoa học nhằm tìm hiểu những quy luật phát sinh phát triển các quần thể, cá thể động thực vật cũng như những nhân tố ảnh hưởng tới sự phát sinh, phát triển đó, từ đó đề ra các giải pháp hợp lý trong công tác bảo tồn, phát triển nguồn gien...

Trao đổi xung quanh nội dung này, ông Nguyễn Đình Khanh- Trưởng phòng Bảo tồn Thiên nhiên (Chi cục Kiểm lâm tỉnh)- cũng cho biết: Tuy Phòng mới được thành lập vào tháng 7-2009 nhưng vẫn đang gấp rút xây dựng kế hoạch bảo tồn nguồn động thực vật quý hiếm trên địa bàn tỉnh với nhiều nội dung như: Phối hợp với các cơ quan liên quan tăng cường kiểm tra các cơ sở gây nuôi động vật hoang dã, các nhà hàng, quán ăn về việc sử dụng, chế biến động vật rừng và các sản phẩm của chúng (lông thú, sừng, xương...); quản lý các hoạt động xuất nhập khẩu, tái xuất khẩu, quá cảnh các loài động thực vật rừng hoang dã nguy cấp, quý hiếm theo quy định của pháp luật; phối hợp tuyên truyền về Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Luật Đa dạng Sinh học nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ và người dân.

Phương Duyên